O wadze intencji w moralnej ocenie dzia?a? (krytyka konsekwencjalizmu)

Posted by on in Utylitaryzm

W naszym ?yciu spotykamy sytuacje, w których nie jeste?my moralnie odpowiedzialni za czyj?? ?mier?, cho? w pewnym sensie by?a ona wynikiem naszego dzia?ania. Z faktem tym zwi?zany jest kolejny zarzut przeciwko utylitaryzmowi. Polega on na próbie wykazania, ?e poprawne oceny moralne nie mog? bazowa? jedynie na rezultatach, poniewa? o ocenie dzia?a? decyduj? równie? intencje sprawcy.

Barbara Chyrowicz, wskazuj?c na konsekwencje, które nie mog? stanowi? kryterium oceny naszych czynów, odwo?uje si? do klasycznych rozró?nie? deontologów na skutki przypadkowe, uboczne i po?rednie[1]. Skutki przypadkowe wynikaj? z losowych, nieprzewidywalnych zdarze?. Je?li zaprosz? przyjaciela na spacer w góry, a tam podczas nieprzewidzianej burzy trafi go piorun, mój czyn wci?? pozostanie nienaganny. Przypadkowe skutki nie zmieni? oceny naszych dzia?a?. Podobn? warto?? moraln? maj? skutki uboczne, które mo?na przewidzie?, lecz nie stanowi? one celu naszego dzia?ania. Mog? wi?c poda? komu? jedyne lekarstwo ratuj?ce w danej sytuacji ?ycie, nawet je?li b?dzie mia?o to niepo??dany skutek uboczny. Moim celem jest bowiem jedynie niesienie pomocy. Nie jeste?my równie? moralnie odpowiedzialni za skutki po?rednie, czyli takie, na które wp?yw maj? tak?e decyzje innych osób. Je?li jestem przedsi?biorc?, który w dobie kryzysu zmuszony jest do zwolnienia pracowników, nie mog? odpowiada? za samobójcz? ?mier? jednego z nich. Podobnie, je?li odmówi? szanta?y?cie skrzywdzenia jednej osoby, a on w odwecie skrzywdzi dziesi?? osób, nie b?d? za to odpowiedzialny.

Powy?sze przyk?ady wskazuj?, ?e w ocenie ludzkich dzia?a? wa?n? rol? pe?ni? zamiary. S? one istotne dla wyznaczenia granic ocen moralnych. Odpowiedzialno?? za przewidywalne konsekwencje zale?na jest mi?dzy innymi od tego, czy by?y one przedmiotem zamiaru sprawcy. Je?li nie zamierza? do nich doprowadzi?, nie musi by? za nie odpowiedzialny[2]. Moralno?? nie dotyczy bowiem zdarze? i zachowa?, lecz czynów ?wiadomych i wolnych osób. Te za? ze swej definicji s? intencjonalne. Ocenie moralnej nie podlega wi?c niemowl?, osoba ?pi?ca czy pozbawiona kontroli nad swoj? wol?, a tak?e trz?sienie ziemi, huragan czy gradobicie. Aby ocenia? dzia?anie, musimy zna? przy?wiecaj?cy mu zamiar sprawcy.

Zamiary danej osoby wydaj? si? zmienia? moraln? ocen? jej czynów bez wzgl?du na skutki. Przedsi?biorca, który zwolni? pracownika z powodu kryzysu i tym „przyczyni? si?” do jego samobójstwa, nie ponosi takiej samej moralnej odpowiedzialno?ci, jak sprzedawca alkoholu, który celowo ulokowa? swój sklep w dzielnicy dotkni?tej alkoholizmem. Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutków, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?. Ocena ta jest tak?e uzale?niona od intencjonalnego zaanga?owania w spowodowanie z?ego skutku[3]. Dobre zamiary mog? usprawiedliwia? równie? fatalne rezultaty. Je?li kto? podczas reanimacji spowodowa? ?mier? osoby, której udziela? pomocy, nie ponosi tej samej odpowiedzialno?ci, co morderca, którego jedynym zamiarem by?o zabicie ofiary.

Intuicyjn? ró?nic? mi?dzy zamierzeniem uczynienia czego? z?ego a jedynie przewidywaniem z?ych skutków wyra?a tzw. zasada podwójnego skutku. Wydaje si?, ?e mamy moralne prawo broni? w?asnego ?ycia, nawet je?li przewidujemy – lecz nie zamierzamy – ?e nasza obrona mo?e pozbawi? napastnika ?ycia. Je?li wi?c kto? próbuje nas udusi?, a my pod r?k? mamy nó?, mo?emy si? nim broni?. Niedopuszczalne jest natomiast celowe u?miercenie cz?owieka, zanim spowoduje on zagro?enie. Celowe czynienie z?a jest moralnie z?e, niekiedy natomiast mo?na dopu?ci? do z?ych skutków, je?li tylko nie s? one zamierzone, a my dzia?amy dla wi?kszego dobra.

Zogniskowanie etyki jedynie na skutkach jest b??dne równie? z innych przyczyn. Deontologowie zauwa?aj?, ?e moralnej ocenie podlega? mog? nie tylko wykonane czyny, lecz równie? akty umys?owe – dzia?ania jedynie w sferze my?li lub woli podmiotu. Jeste?my moralnie odpowiedzialni za nasze podj?te, aczkolwiek niezrealizowane decyzje. Mo?emy by? oskar?eni nie tylko o faktyczn? napa?? na drug? osob?, lecz o usi?owanie zabójstwa. Taka klasyfikacja czynu dokonywana jest ze wzgl?du na zamiar niedosz?ego sprawcy. Mo?emy równie? mie? moralnie z?e intencje, a nawet posiada? niemoralne my?li. Konsekwencjali?ci, którzy za istotne uznaj? jedynie skutki, stoj? wi?c w sprzeczno?ci z d?ug? tradycj? oraz moralno?ci? potoczn?.

 

b2ap3_thumbnail_105-10073439_b.jpgWpis bazuje na fragmencie ksi??ki Etyka normatywna. Mi?dzy konsekwencjalizmem a deontologi?.  Prace badawcze nad ksi??k? finansowane by?y przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu OPUS z 2012 roku (wniosek o finansowanie projektu badawczego z zakresu bada? podstawowych pt. „Nieutylitarystyczny konsekwencjalizm etyczny - analiza krytyczna” (DEC-2012/05/B/HS1/02781))

 

[1] Chyrowicz, O sytuacjach bez wyj?cia w etyce, 302–6.

[2] Ibid., 304.

[3] Ibid., 305.

 

Adiunkt w Zak?adzie etyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Szczeci?skiego. Autor ksi??ki J?zyk etyki a utylitaryzm. Filozofia Moralna R.M.Hare'a
Social sharing
Trackback URL for this blog entry.

Comments

  • Guest
    StronaWiedzy Tuesday, 16 June 2015

    Intencje

    Moim zdaniem intencje s? najwa?niejsze, poniewa? ten kto jest nie?wiadomy swojego dzia?ania, ale jego my?lami kieruj? prawe intencje, nie powinien do?wiadcza? poczucia winy. Natomiast, je?eli kto? ma wi?ksz? wiedz? i ?wiadomo?? powinien u?wiadamia?, a je?li tego nie robi - wtedy z pewno?ci? do?wiadczy nieprzyjemnych uczu?, które nale?y odpowiednio zinterpretowa? i d??y? do 'wyzdrowienia' z poczucia winy. Ka?dy jest zdolny do prawej oceny sytuacji, gdy? w naturze ludzkiej le?y moralno??, a jej granice s? z natury znane, ale najcz??ciej niepotrzebnie poddawane w w?tpliwo??.

  • Guest
    ma?pka# Thursday, 08 December 2016

    intencje 2

    A mo?e odpowiedzialno?? moralna dotyczy tylko intencji? Po co Wam dzia?anie czy czyn?


    -Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutków, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?.-

    Wystarcza.

  • Guest
    ma?pka# Thursday, 08 December 2016

    intencje 2

    A mo?e odpowiedzialno?? moralna dotyczy tylko intencji? Po co Wam dzia?anie czy czyn?


    -Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutków, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?.-

    Wystarcza.

  • Please login first in order for you to submit comments
Blog Naukowy Etyk Praktycznej

Active Groups

No active groups.