O zaletach utylitaryzmu

Dodane przez w w Utylitaryzm

W kilku poprzednich wpisach dodtycz?cych utylitaryzmu wymienia?em wa?ne problemy, z ktrymi borykaj? si? utylitary?ci. Jednak pomimo tych s?abo?ci, utylitaryzm wci?? jest popularnym sposobem formu?owania ocen. Dlaczego?

Utylitaryzm ma niew?tpliwe zas?ugi historyczne. Powsta? jako radykalny ruch krytyki i reformy spo?ecze?stwa ancien regimu ko?ca XIX wieku. Nawo?ywa? do zerwania z feudalizmem twierdz?c, ?e pragnienie szcz??cia ka?dego cz?owieka powinno by? rwnie istotne. Teza ta by?a rewolucyjna w czasach odmiennej wagi prawnej i moralnej krlw, ksi???t, markizw, hrabiw, baronw, mieszczan, ch?opw, kobiet i niewolnikw. Utylitary?ci wzywali do reformy prawa cywilnego i karnego, s?downictwa, systemu penitencjarnego, walczyli o prawa kobiet, wyzwolenie niewolnikw, publiczne szko?y i pomoc socjaln? dla najubo?szych. Utylitarystyczna troska o szcz??cie jak najwi?kszej liczby ludzi wi?za?a si? z emancypacj? bardzo wielu ?rodowisk.

Nie jest to jedynie zas?uga historyczna. Nie wydaje si? prawdziwe przekonanie Stuarta Hampshire, ?e filozofia utylitaryzmu przed I wojn? ?wiatow? i d?ugo po niej [...] by?a ?mia??, innowacyjn?, a nawet wywrotow? doktryn?, ktra dobrze zapisa?a si? w anna?ach krytyki spo?ecznej [...jednak] teraz traci t? rol? i staje si? raczej przeszkod? (cyt. za Goodin 1995, 3). Wbrew podobnej opinii Willa Kymlicka, ?e utylitaryzm nie wspiera ju? spjnego ruchu politycznego, a raczej opowiada si? za zachowaniem status quo (2009, 67), zaobserwowa? mo?na powrt wagi utylitaryzmu w dzia?alno?ci politycznej i spo?ecznej. Idea najwi?kszego szcz??cia dla jak najwi?kszej ilo?ci osb wci?? jest rozwijana i stanowi podstaw? do krytyki panuj?cej polityki i prawa, nie firmuj? jej ju? jednak filozofowie, lecz psychologowie i ekonomi?ci zwi?zani z nowym ruchem psychologii i ekonomii szcz??cia (Diener and Seligman 2004; Luigino Bruni and Porta 2007; Bok 2010). Wed?ug nich wystarczy zast?pi? stare filozoficzne poj?cie szcz??cia bardziej naukowym poj?ciem subiektywnego dobrostanu, empirycznie zmierzy? zale?no?ci, ktre wp?ywaj? na jego wzrost i spadek, a nast?pnie zast?pi? dominuj?c? w ekonomii perspektyw? maksymalizacji bogactwa mierzonego pieni?dzem poprzez bogactwo mierzone wzrostem satysfakcji z ?ycia grup ludzi i ca?ych pa?stw. W ekonomii szcz??cia, motywowanej rozwojem psychologii pozytywnej, postuluje si? zast?pienie indeksw takich jak Produkt krajowy brutto (PKB) czy Wska?nik rozwoju spo?ecznego (HDI) nowymi indeksami, ktre maj? m.in. na celu mierzenie subiektywnego dobrostanu r?nych spo?ecze?stw, porwnywanie ich ze sob? oraz wyznaczanie norm i metod jego wzrostu. Jednym z takich indeksw jest ?wiatowy indeks szcz??cia (ang. Happy Planet Index (HPI)). Zosta? on opracowany w 2006 roku przez New Economics Foundation do mierzenia poziomu dobrostanu w poszczeglnych krajach. HPI bierze pod uwag? rwnie? wp?yw na ?rodowisko, tzw. ?lad ekologiczny, oraz zrwnowa?ony rozwj.

Nie bez powodu utylitaryzm poci?ga wielu zwolennikw nauk empirycznych. Jest to bowiem etyka, w ktrej o ocenach decyduj? warto?ci skutkw, ktre najlepiej jest przewidzie? za pomoc? rzetelnych analiz psychologicznych, socjologicznych czy ekonomicznych. Utylitaryzm jest rwnie? prosty i jasny. Wed?ug jego zwolennikw najlepsze zasady etyki oraz prawa wywie?? mo?na tylko z jednej zasady u?yteczno?ci. Zastosowa? mo?e j? ka?dy, kto posi?dzie odpowiedni? wiedz? i umiej?tno?ci. Niezb?dne informacje czerpa? mo?na ze zmys?owych obserwacji i bada? nad wp?ywem r?nych czynnikw na szcz??cie ludzkie. Tak jak prawa fizyki czy chemii, normy etyczne, zasady prawodawstwa czy polityki spo?ecznej poddaj? si? rwnie? rachunkom matematycznym.

Utylitaryzm jest rwnie? ambitny. Nie godzi si? na sceptycyzm konstatacji, ?e ?ycie moralne jest zbyt z?o?one aby mc je uj?? w prostym, przejrzystym systemie teoretycznym. Przeciwnie, stara si? wyja?ni? i uzasadni? ca?? z?o?ono?? ocen moralnych w idei produkcji najlepszych skutkw. Dlaczego bowiem nie wierzy?, ?e etyka odkryje regu?y rz?dz?ce my?leniem moralnym podobnie jak fizyka i logika odkry?y prawa rz?dz?ce kosmosem i poprawnymi rozumowaniami. Dwa tysi?ce lat temu trudno by?o uwierzy?, ?e tak r?ne przedmioty jak piasek, chmury, gwiazdy, kamienie, woda, ogie? oraz cia?o ludzkie rz?dz? si? kilkoma prostymi prawami mechaniki. Trudno by?o poj??, ?e umiej?tno?? poprawnego rozumowania zostanie sformalizowana we wsp?czesnych rachunkach zda? oraz rachunkach predykatw. Je?li kompetencje gramatyczne, logiczne, matematyczne oraz potoczna wiedza przyrodnicza mog?y ulec sformalizowaniu i podda?y si? opisowi za pomoc? regu?, dlaczego nie szuka? prostych zasad rwnie? w my?leniu moralnym? Utylitaryzm zak?ada wi?c optymizm. Nie chce kapitulowa? przed najtrudniejszymi pytaniami etycznymi, ktre zwi?zane s? z tragicznymi dylematami etycznymi. Zaprzecza istnieniu nierozstrzygalnych konfliktw racji. Dla utylitarystw w praktyce zawsze istnieje opcja dzia?ania, ktra da lepsze skutki od innych, zatem zawsze zaleci? mo?na jakie? dzia?anie, ktre przyniesie najwi?ksz? ilo?? dobra.

Utylitaryzm w prosty sposb wyja?nia tak?e nakaz rwnego traktowania wszystkich ludzi (Harsanyi 1976, 134,1920, 456, 657; Hare 2001, 13742; Singer 2003, 279; Bailey 1997, 101; Hooker 2000, 60; Kymlicka 2009, 512). Stwierdzenie Powszechnej Deklaracji Praw Cz?owieka i Obywatela, ?e Wszyscy ludzie rodz? si? wolni i rwni pod wzgl?dem swej godno?ci i swych praw wyra?a obowi?zek traktowania ludzi bezstronnie. Oznacza to, ?e interesy, pragnienia, szcz??cie lub preferencje ka?dego cz?owieka powinny mie? rwn? warto?? podczas namys?u etycznego. Stanowi to istot? my?lenia utylitarystycznego, wed?ug ktrego ka?dy liczy si? za jednego i tylko za jednego.

Najwa?niejsz? zalet? utylitaryzmu jest jednak fakt, ?e jest on form? konsekwencjalizmu. Konsekwencjalizm natomiast opiera si? na tym samym typie racjonalno?ci co nasze codzienne, roztropne wybory (Foot 1988, 227). Nie musi wi?c postulowa? alternatywnych typw racjonalno?ci, lecz w pe?ni zgodny jest z rozumieniem tego poj?cia przez wi?kszo?? znanych nauk stosowanych. Jak argumentuje Douglas Portmore (2007, 49), chyba ka?da dziedzina nauk racjonalno?? dzia?ania pojmuje w sposb teleologiczny:

Racjonalno?? teleologiczna (maksymalizuj?ca): typ racjonalno?ci, ktrego przedmiotem s? warto?ci. Zgodnie z racjonalno?ci? teleologiczn? je?li co? jest warto?ci?, racjonaln? reakcj? powinno by? jej pomna?anie je?li nasz czyn polega na wyborze mi?dzy warto?ciami, nale?y wybra? t? opcj?, ktra przyniesie najwi?ksz? ich ilo??.

Regu?y takiej racjonalno?ci bada i opisuje wsp?czesna teoria decyzji i teoria gier. Stanowi ona postaw? podejmowania racjonalnych decyzji we wszystkich dziedzinach, w ktrych ludzie staraj? si? zoptymalizowa? osi?gni?cie jaki? celw. Dotyczy to m.in. ekonomii, finansw, strategii politycznych, budowania mostw, pieczenia chleba czy lotw w kosmos.

Bailey, James. 1997. Utilitarianism, Institutions, and Justice. New York: Oxford University Press.

Bok, Derek Curtis. 2010. The Politics of Happiness: What Government Can Learn from the New Research on Well-Being. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Diener, Ed, and Martin Seligman. 2004. Beyond Money. Toward an Economy of Well-Being. Psychological Science in the Public Interest 5 (1): 131.

Foot, Philippa. 1988. Utilitarianism and the Virtues. In Consequentialism and Its Critics, edited by Samuel Scheffler, 22442. Oxford University Press.

Goodin, Robert. 1995. Utilitarianism as a Public Philosophy. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press.

Hare, Richard Mervyn. 2001. My?lenie moralne. Jego p?aszczyzny, metody i istota. Translated by J. Marga?ski. Warszawa: Aletheia.

Harsanyi, John. 1976. Essays on Ethics, Social Behavior, and Scientific Explanation. Dordrecht  Holland; Boston: D. Reidel Pub. Co.

Hooker, Brad. 2000. Ideal Code, Real World: A Rule-Consequentialist Theory of Morality. Oxford: Clarendon Press.

Kymlicka, Will. 2009. Wsp?czesna Filozofia Polityczna. Translated by Andrzej Pawelec. Warszawa: Fundacja Aletheia.

Luigino Bruni, and Piere Luigi Porta, ed. 2007. Handbook on the Economics of Happiness. Cheltenham UK; Northampton  MA: Edward Elgar.

Portmore, Douglas. 2007. Consequentializing Moral Theories. Pacific Philosophical Quarterly 88 (1) (March): 3973. doi:10.1111/j.1468-0114.2007.00280.x.

Singer, Peter. 2003. Etyka Praktyczna. Warszawa: Ksia?z?ka i Wiedza.

Wpis stanowi cz??? ksi??ki o roboczym tytule Etyka normatywna. Mi?dzy konsekwencjalizmem a deontologi?.  Prace badawcze nad ksi??k? finansowane s? przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu OPUS z 2012 roku (wniosek o finansowanie projektu badawczego z zakresu bada? podstawowych pt. Nieutylitarystyczny konsekwencjalizm etyczny - analiza krytyczna (DEC-2012/05/B/HS1/02781))

Adiunkt w Zak?adzie etyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Szczeci?skiego. Autor ksi??ki J?zyk etyki a utylitaryzm. Filozofia Moralna R.M.Hare'a
Spodobał Ci się artykuł? Subskrybuj biuletyn i podziel się z innymi!

Komentarze

  • Gość
    Royalpoint.pl wtorek, 04 listopada 2014

    Zalety

    Niestety zalety s? widoczne tylko przez ludzi szczesliwych - ci nieszczesliwi zawsze znajda powod do krytyki i obarczenia win? czegkolwiek.
    Ale wpis zacny

  • Najpierw zaloguj się a potem wyślij komentarz
Blog Naukowy Etyk Praktycznej

Aktywne grupy

Brak aktywnych grup.