O wadze intencji w moralnej ocenie dzia?a? (krytyka konsekwencjalizmu)

Dodane przez w w Utylitaryzm

W naszym ?yciu spotykamy sytuacje, w ktrych nie jeste?my moralnie odpowiedzialni za czyj?? ?mier?, cho? w pewnym sensie by?a ona wynikiem naszego dzia?ania. Z faktem tym zwi?zany jest kolejny zarzut przeciwko utylitaryzmowi. Polega on na prbie wykazania, ?e poprawne oceny moralne nie mog? bazowa? jedynie na rezultatach, poniewa? o ocenie dzia?a? decyduj? rwnie? intencje sprawcy.

Barbara Chyrowicz, wskazuj?c na konsekwencje, ktre nie mog? stanowi? kryterium oceny naszych czynw, odwo?uje si? do klasycznych rozr?nie? deontologw na skutki przypadkowe, uboczne i po?rednie[1]. Skutki przypadkowe wynikaj? z losowych, nieprzewidywalnych zdarze?. Je?li zaprosz? przyjaciela na spacer w gry, a tam podczas nieprzewidzianej burzy trafi go piorun, mj czyn wci?? pozostanie nienaganny. Przypadkowe skutki nie zmieni? oceny naszych dzia?a?. Podobn? warto?? moraln? maj? skutki uboczne, ktre mo?na przewidzie?, lecz nie stanowi? one celu naszego dzia?ania. Mog? wi?c poda? komu? jedyne lekarstwo ratuj?ce w danej sytuacji ?ycie, nawet je?li b?dzie mia?o to niepo??dany skutek uboczny. Moim celem jest bowiem jedynie niesienie pomocy. Nie jeste?my rwnie? moralnie odpowiedzialni za skutki po?rednie, czyli takie, na ktre wp?yw maj? tak?e decyzje innych osb. Je?li jestem przedsi?biorc?, ktry w dobie kryzysu zmuszony jest do zwolnienia pracownikw, nie mog? odpowiada? za samobjcz? ?mier? jednego z nich. Podobnie, je?li odmwi? szanta?y?cie skrzywdzenia jednej osoby, a on w odwecie skrzywdzi dziesi?? osb, nie b?d? za to odpowiedzialny.

Powy?sze przyk?ady wskazuj?, ?e w ocenie ludzkich dzia?a? wa?n? rol? pe?ni? zamiary. S? one istotne dla wyznaczenia granic ocen moralnych. Odpowiedzialno?? za przewidywalne konsekwencje zale?na jest mi?dzy innymi od tego, czy by?y one przedmiotem zamiaru sprawcy. Je?li nie zamierza? do nich doprowadzi?, nie musi by? za nie odpowiedzialny[2]. Moralno?? nie dotyczy bowiem zdarze? i zachowa?, lecz czynw ?wiadomych i wolnych osb. Te za? ze swej definicji s? intencjonalne. Ocenie moralnej nie podlega wi?c niemowl?, osoba ?pi?ca czy pozbawiona kontroli nad swoj? wol?, a tak?e trz?sienie ziemi, huragan czy gradobicie. Aby ocenia? dzia?anie, musimy zna? przy?wiecaj?cy mu zamiar sprawcy.

Zamiary danej osoby wydaj? si? zmienia? moraln? ocen? jej czynw bez wzgl?du na skutki. Przedsi?biorca, ktry zwolni? pracownika z powodu kryzysu i tym przyczyni? si? do jego samobjstwa, nie ponosi takiej samej moralnej odpowiedzialno?ci, jak sprzedawca alkoholu, ktry celowo ulokowa? swj sklep w dzielnicy dotkni?tej alkoholizmem. Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutkw, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?. Ocena ta jest tak?e uzale?niona od intencjonalnego zaanga?owania w spowodowanie z?ego skutku[3]. Dobre zamiary mog? usprawiedliwia? rwnie? fatalne rezultaty. Je?li kto? podczas reanimacji spowodowa? ?mier? osoby, ktrej udziela? pomocy, nie ponosi tej samej odpowiedzialno?ci, co morderca, ktrego jedynym zamiarem by?o zabicie ofiary.

Intuicyjn? r?nic? mi?dzy zamierzeniem uczynienia czego? z?ego a jedynie przewidywaniem z?ych skutkw wyra?a tzw. zasada podwjnego skutku. Wydaje si?, ?e mamy moralne prawo broni? w?asnego ?ycia, nawet je?li przewidujemy lecz nie zamierzamy ?e nasza obrona mo?e pozbawi? napastnika ?ycia. Je?li wi?c kto? prbuje nas udusi?, a my pod r?k? mamy n?, mo?emy si? nim broni?. Niedopuszczalne jest natomiast celowe u?miercenie cz?owieka, zanim spowoduje on zagro?enie. Celowe czynienie z?a jest moralnie z?e, niekiedy natomiast mo?na dopu?ci? do z?ych skutkw, je?li tylko nie s? one zamierzone, a my dzia?amy dla wi?kszego dobra.

Zogniskowanie etyki jedynie na skutkach jest b??dne rwnie? z innych przyczyn. Deontologowie zauwa?aj?, ?e moralnej ocenie podlega? mog? nie tylko wykonane czyny, lecz rwnie? akty umys?owe dzia?ania jedynie w sferze my?li lub woli podmiotu. Jeste?my moralnie odpowiedzialni za nasze podj?te, aczkolwiek niezrealizowane decyzje. Mo?emy by? oskar?eni nie tylko o faktyczn? napa?? na drug? osob?, lecz o usi?owanie zabjstwa. Taka klasyfikacja czynu dokonywana jest ze wzgl?du na zamiar niedosz?ego sprawcy. Mo?emy rwnie? mie? moralnie z?e intencje, a nawet posiada? niemoralne my?li. Konsekwencjali?ci, ktrzy za istotne uznaj? jedynie skutki, stoj? wi?c w sprzeczno?ci z d?ug? tradycj? oraz moralno?ci? potoczn?.

 

b2ap3_thumbnail_105-10073439_b.jpgWpis bazuje na fragmencie ksi??ki Etyka normatywna. Mi?dzy konsekwencjalizmem a deontologi?.  Prace badawcze nad ksi??k? finansowane by?y przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu OPUS z 2012 roku (wniosek o finansowanie projektu badawczego z zakresu bada? podstawowych pt. Nieutylitarystyczny konsekwencjalizm etyczny - analiza krytyczna (DEC-2012/05/B/HS1/02781))

 

[1] Chyrowicz, O sytuacjach bez wyj?cia w etyce, 3026.

[2] Ibid., 304.

[3] Ibid., 305.

 

Adiunkt w Zak?adzie etyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Szczeci?skiego. Autor ksi??ki J?zyk etyki a utylitaryzm. Filozofia Moralna R.M.Hare'a
Spodobał Ci się artykuł? Subskrybuj biuletyn i podziel się z innymi!
URL Trackback dla tego wpisu na blogu

Komentarze

  • Gość
    StronaWiedzy wtorek, 16 czerwca 2015

    Intencje

    Moim zdaniem intencje s? najwa?niejsze, poniewa? ten kto jest nie?wiadomy swojego dzia?ania, ale jego my?lami kieruj? prawe intencje, nie powinien do?wiadcza? poczucia winy. Natomiast, je?eli kto? ma wi?ksz? wiedz? i ?wiadomo?? powinien u?wiadamia?, a je?li tego nie robi - wtedy z pewno?ci? do?wiadczy nieprzyjemnych uczu?, ktre nale?y odpowiednio zinterpretowa? i d??y? do 'wyzdrowienia' z poczucia winy. Ka?dy jest zdolny do prawej oceny sytuacji, gdy? w naturze ludzkiej le?y moralno??, a jej granice s? z natury znane, ale najcz??ciej niepotrzebnie poddawane w w?tpliwo??.

  • Gość
    ma?pka# czwartek, 08 grudnia 2016

    intencje 2

    A mo?e odpowiedzialno?? moralna dotyczy tylko intencji? Po co Wam dzia?anie czy czyn?


    -Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutkw, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?.-

    Wystarcza.

  • Gość
    ma?pka# czwartek, 08 grudnia 2016

    intencje 2

    A mo?e odpowiedzialno?? moralna dotyczy tylko intencji? Po co Wam dzia?anie czy czyn?


    -Fakt, ?e osoby te po?rednio przyczyniaj? si? do z?ych skutkw, nie wystarcza do identycznej oceny ich dzia?a?.-

    Wystarcza.

  • Najpierw zaloguj się a potem wyślij komentarz
Blog Naukowy Etyk Praktycznej

Aktywne grupy

Brak aktywnych grup.